Familiewoning: wanneer wordt die vergunningsvrij?

1. Wat is een familiewoning?

Een familiewoning is een zelfstandige woonruimte op het erf van een bestaande woning, bedoeld voor een naast familielid. Denk aan een ouder die dichtbij wil wonen zonder zorgbehoefte, of een volwassen kind dat geen betaalbare woning kan vinden.

Juridisch is de familiewoning geen nieuwe categorie. Zij valt onder dezelfde regels als de mantelzorgwoning en wordt behandeld als bijbehorend bouwwerk. Het verschil zit niet in de bouwregels, maar in de vraag wie er mag wonen en of daarvoor een zorgrelatie nodig is.

De bouwvorm is niet bepalend. Een prefab unit, een tiny house of een vaste aanbouw kunnen allemaal als familiewoning worden gebruikt, zolang het bouwwerk binnen de maten voor bijbehorende bouwwerken past.

2. Vanaf wanneer geldt de regeling?

De Eerste Kamer stemde op 23 juni 2026 in met de Wet versterking regie volkshuisvesting. De wet is op 1 juli 2026 in werking getreden, met uitzondering van de onderdelen die in het bijbehorende Besluit worden uitgewerkt.

Het vergunningsvrij maken van mantelzorg- en familiewoningen is zo'n onderdeel. Die regels staan in het Besluit versterking regie volkshuisvesting, dat ook het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) wijzigt. Dat Besluit treedt naar verwachting op 1 januari 2027 in werking.

Het woord "naar verwachting" is hier van belang. De exacte datum wordt bij koninklijk besluit vastgesteld en kan verschuiven. Wie nu plannen maakt, doet er goed aan de definitieve inwerkingtreding af te wachten voordat er wordt gebouwd.

3. Voor wie geldt de regeling?

De regeling is bedoeld voor huisvesting van een huishouden waarvan ten minste een persoon in de eerste graad verwant is aan de bewoners van de hoofdwoning. In de uitwerking gaat het om ouders en kinderen, en daarnaast om stiefkinderen en schoonouders.

De belangrijkste wijzigingen ten opzichte van nu:

• Een mantelzorgverklaring is niet langer verplicht.
• Er hoeft geen zorgindicatie of zorgrelatie te worden aangetoond.
• De regels worden landelijk uniform, waardoor gemeenten er onderling minder van kunnen afwijken.
• Het wordt mogelijk om meerdere woonruimten op het achtererf te realiseren, mits de totale bebouwingsoppervlakte binnen de grenzen blijft.

Dat laatste punt betekent bijvoorbeeld dat een ouder en een kind allebei op het erf kunnen wonen, zolang er genoeg vierkante meters beschikbaar zijn.

4. Positie op het perceel

Een familiewoning moet in het achtererfgebied staan. Dat is het deel van het perceel achter de voorgevelrooilijn van het hoofdgebouw. Plaatsing in het voorerfgebied of naast de voorgevel blijft vergunningsplichtig.

Bij een hoekwoning of een woning die aan meerdere zijden aan openbaar gebied grenst, ligt de grens van het achtererfgebied vaak anders dan verwacht. Dat bepaalt in de praktijk of een plan wel of niet past.

5. Bebouwingsoppervlakte

Een familiewoning telt volledig mee voor de maximale bebouwingsoppervlakte. De regels verhuizen van het tijdelijke deel van het omgevingsplan terug naar het Bbl, waarbij dezelfde bouwmogelijkheden blijven gelden, met een maximum van 150 m².

Bebouwingsgebied	Maximale bebouwingsoppervlakte
Tot 100 m²	50% van het bebouwingsgebied
100 tot 300 m²	50 m² + 20% van het deel boven 100 m²
Meer dan 300 m²	90 m² + 10% van het deel boven 300 m², max. 150 m²

Alle bestaande bouwwerken tellen mee: een schuur, een aanbouw, een overkapping. Een familiewoning van 50 m² kan de beschikbare ruimte op een gemiddeld perceel grotendeels opgebruiken. Reken vooraf uit wat er nog over is.

6. Verschil met de mantelzorgwoning

De bouwregels zijn voor beide vormen gelijk. Het onderscheid zit in de aanleiding en in de voorwaarden voor het gebruik.

Onderwerp	Mantelzorgwoning	Familiewoning
Aanleiding	Aantoonbare zorgbehoefte	Familierelatie in de eerste graad
Verklaring	Vaak vereist	Niet vereist
Bewoner	Zorgbehoevende of zorgverlener	Ouder, kind, stiefkind of schoonouder
Bij einde situatie	Gebruik als woning vervalt	Gebruik als woning vervalt

Bij de familiewoning vervalt de zorgbehoefte als voorwaarde. Wat blijft is de eis van een familierelatie in de eerste graad. Meer over de huidige regeling staat in ons artikel over de mantelzorgwoning.

7. Aandachtspunten

Vergunningsvrij betekent niet dat er geen regels gelden. Ook zonder omgevingsvergunning blijft een aantal voorwaarden van kracht:

• De technische eisen uit het Bbl gelden onverminderd, ook al worden ze niet vooraf getoetst. Denk aan constructieve veiligheid, brandveiligheid, isolatie en aansluitingen.
• Rijksmonumenten: plaatsing op het perceel blijft vergunningsplichtig.
• Beschermd stads- of dorpsgezicht: aanvullende eisen aan uitstraling en plaatsing.
• Huurders en leden van een VvE hebben daarnaast privaatrechtelijke toestemming nodig van verhuurder of VvE.
• Aansluitingen op water, riool en elektra vragen afstemming met de netbeheerder en de gemeente.

Omdat de wet gefaseerd wordt ingevoerd, wordt de praktische uitwerking de komende periode verder ingevuld. Wij houden dit artikel bij zodra er meer bekend is.

8. Conclusie

De familiewoning wordt naar verwachting per 1 januari 2027 onder voorwaarden vergunningsvrij. De mantelzorgverklaring vervalt dan als eis en de regeling gaat gelden voor eerstegraads familieleden. De bouwregels veranderen niet: het bouwwerk moet in het achtererfgebied staan en binnen de bebouwingsoppervlakte passen. Tot die datum geldt de huidige mantelzorgregeling. Controleer bij concrete plannen altijd het omgevingsplan van je gemeente en de actuele stand van de regelgeving.